Καθώς οι παραδοσιακές μορφές νοήματος υποχωρούν, μένουμε εκτεθειμένοι σε ένα κενό που δεν είναι απλώς υπαρξιακό αλλά ταυτόχρονα πολιτισμικό και πολιτικό. Στο κενό αυτό, η θεραπεία αναδύεται ως προνομιακός λόγος για τον άνθρωπο και τον κόσμο, ένα νέο κανονιστικό πλαίσιο που υπόσχεται νόημα εκεί όπου οι παλιές αφηγήσεις σιωπούν. Το ερώτημα δεν είναι μόνο πώς φτάσαμε ως εδώ, αλλά και ποιο είναι το κόστος — και ποιες οι δυνατότητες — που εμπεριέχει αυτή η μετατόπιση για την ανθρώπινη κατάσταση.
[Εκτιμώμενος χρόνος ανάγνωσης: 15 λεπτά]
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
1. Εισαγωγή
Ο Θεός πέθανε, αλλά η ανάγκη για σωτηρία παρέμεινε ζωντανή. Παρότι ο άνθρωπος απελευθερώθηκε από τα δεσμά της θρησκείας, δεν έπαψε ποτέ να αναζητά νόημα και κατεύθυνση. Σήμερα, στη θέση του εξομολογητηρίου βρίσκεται το θεραπευτικό ντιβάνι και στη θέση του ιερέα ο ψυχοθεραπευτής – ένας σύγχρονος μεσολαβητής ανάμεσα στο άτομο και στο βάρος της ύπαρξης.
Η “κουλτούρα της θεραπείας” έχει διεισδύσει σε κάθε έκφανση της ζωής, από την προσωπική ανάπτυξη και τη διαχείριση των σχέσεων, ως τα κοινωνικά ζητήματα και την πολιτική επικοινωνία, ενώ η “κατάλληλη” ψυχοσυναισθηματική εκπαίδευση θεωρείται προαπαιτούμενο μιας υγιούς ζωής – φαίνεται πως όλοι, με κάποιον τρόπο, χρειαζόμαστε ψυχολόγο. Αυτό που ξεκίνησε ως διαχείριση για τους ψυχικά αποκλίνοντες έχει εξελιχθεί σε μια μαζική βιομηχανία παραγωγής “ειδικών”, πολλαπλών εκπαιδεύσεων και διαρκώς πολλαπλασιαζόμενων “θεραπευτικών” τεχνικών για κάθε πτυχή του ανθρώπινου βίου.
Όπως κάποτε η θρησκεία, έτσι και η ψυχοθεραπεία υπόσχεται σήμερα κατανόηση, αποδοχή και λύτρωση – απλώς με έναν τρόπο πιο εκλεπτυσμένο και φαινομενικά πιο αποπολιτικοποιημένο. Σε έναν κόσμο, κατά Weber, ήδη “απομαγευμένο”, η θεραπεία υπό τον μανδύα της επιστήμης λειτουργεί ως νέα μορφή ερμηνείας και καθοδήγησης, ένα εκκοσμικευμένο ευαγγέλιο για το πώς να ζούμε και να θεραπευόμαστε.
Το ζήτημα είναι πότε η θεραπεία παύει να είναι πράξη συνείδησης και γίνεται ιδεολογία.
Το ερώτημα δεν είναι εάν η θεραπεία είναι ωφέλιμη — είναι, και συχνά μάλιστα σωτήρια. Το ζήτημα είναι πότε μετατρέπεται σε ένα είδος κοσμικής θρησκείας που, λίγο ή πολύ, καλύπτει, ακόμα και αν δεν το συνειδητοποιεί, την έλλειψη ατομικού και συλλογικού νοήματος. Με άλλα λόγια, πότε παύει να είναι πράξη συνείδησης και γίνεται ιδεολογία.
2. Το σύγχρονο διαδικτυακό ιερατείο
Εάν παρατηρήσει κανείς τα πολυάριθμα βιωματικά workshop και webinar στο διαδίκτυο που υπόσχονται αυτογνωσία και ενδυνάμωση, θα διαπιστώσει ότι συγκροτούν ένα νέο είδος ιερατείου. Οι “θεραπευτές”, “σύμβουλοι” και “ψυχοεκπαιδευτές” της εποχής κηρύσσουν τον λόγο της θεραπείας, λειτουργώντας ως υποκατάστατα της παλαιάς θρησκείας και προσφέροντας ανακούφιση από τις αδικίες και τη σκληρότητα της ζωής – τάση που είχε διαβλέψει ο Αμερικανός κοινωνιολόγος Lasch ήδη από το 1979 μιλώντας για την κουλτούρα του ναρκισσισμού.
Οι νέες αυτές πρακτικές εστιάζουν στο “εδώ και τώρα”, προσφέροντας μια στιγμιαία αίσθηση κοινότητας και ανήκειν – είναι μια σύγχρονη εκδοχή των παλαιών θρησκευτικών τελετουργιών, με πρωτίστως παρηγορητική λειτουργία. Η εμπειρία τείνει να υποκαθιστά την ιστορία, το συναίσθημα τη δομή και το ατομικό βίωμα τη συλλογική αφήγηση.
Παράλληλα, πολλοί θεραπευτές – συχνά για λόγους αυτοπροβολής και επαγγελματικής επιβίωσης – ευθυγραμμίζονται άκριτα με τις κυρίαρχες πολιτισμικές και πολιτικές ορθότητες, υιοθετώντας, λόγου χάρη, τα νεοφιλελεύθερα πρότυπα περί ατομικής ευθύνης, την κουλτούρα του wellness, τα identity politics. Με αυτό τον τρόπο παρέχουν κοινωνική νομιμοποίηση στους κυρίαρχους κανονιστικούς λόγους και καθιστούν δυνατή τη μετατροπή της θεραπείας σε μια νέα μορφή πίστης.
Στον σύγχρονο κόσμο, όπου η δημόσια σφαίρα μετατοπίζεται ολοένα και περισσότερο στο διαδίκτυο, ο θεραπευτής δεν περιορίζεται πλέον στην ιδιωτικότητα του γραφείου του. Αναδεικνύεται σε καθοδηγητή, δημιουργό περιεχομένου και φορέα νοήματος για μαζικά ακροατήρια – ένας influencer της εσωτερικότητας, που μεταφράζει το θεραπευτικό μήνυμα σε εύπεπτες, καταναλώσιμες αλήθειες.
ΣXETIKO ΘΕΜΑ
Πώς η θεραπεία που ασκείται με όρους lifestyle, χωρίς κατανόηση του ιστορικού και ιδεολογικού της πλαισίου, ενδέχεται να αποβεί απατηλή και δυνητικά επιζήμια.
Οι Θεραπευτές-Influencers και η Μετατροπή της Θεραπείας σε Καταναλωτική Εμπειρία
3. Το κήρυγμα της αυτοβελτίωσης και το νέο ψηφιακό ποίμνιο
Παραδοσιακά, ο θεραπευτής λειτουργεί ως συνοδοιπόρος του θεραπευόμενου σε μια διαδικασία αυτογνωσίας, εντός μιας σχέσης εμπιστοσύνης και αφοσίωσης που συχνά θυμίζει τη δυναμική πιστού – ιερέα. Το πλαίσιο της θεραπείας – η σταθερότητα των συνεδριών, η τήρηση του απορρήτου, η επαναληψιμότητα – δημιουργεί μια εμπειρία εσωτερικής μύησης με σχεδόν τελετουργικό χαρακτήρα.
Σήμερα, όμως, ο θεραπευτής εμφανίζεται ως ένας ιδιότυπος σύγχρονος σαμάνος, που κηρύσσει το “ευαγγέλιο της αυτοβελτίωσης” στα social media. Ενώ έχει εκπαιδευθεί να εργάζεται ατομικά ή σε μικρές ομάδες, απευθύνεται πλέον σε εκατοντάδες χιλιάδες ή και εκατομμύρια πιστούς followers, λειτουργώντας ως άτυπος πνευματικός καθοδηγητής της ψηφιακής εποχής. Οι διαδικτυακοί θεραπευτές συνδυάζουν επιστημονικό λόγο με θρησκευτικές μεταφορές και συμβολισμούς, διαμορφώνοντας το δικό τους ψηφιακό ποίμνιο.
Μέσα σε αυτό το τοπίο, στη θέση του παρηκμασμένου παραδοσιακού κηρύγματος, που κάποτε παρείχε ένα συνεκτικό αφήγημα για τον κόσμο και ένα αξιακό πλαίσιο οργάνωσης της ζωής, αναλαμβάνει το θεραπευτικό κήρυγμα να προσφέρει καινούργιο νόημα. Ένα νόημα που εδράζεται πλέον σε αδιάκοπες πρακτικές αυτοπαρατήρησης και αυτοδιαχείρισης οι οποίες δεν απέχουν πολύ από τις φουκωικές περιγραφές της νεωτερικής πειθάρχησης.
Η ψυχοθεραπευτική κουλτούρα υπόσχεται αυτονομία, αλλά στην πραγματικότητα καθορίζει τι είναι αποδεκτό και τι στιγματίζεται.
4. Η θρησκεία του εαυτού: Η κυριαρχία της θεραπευτικής κουλτούρας
Παρατηρούμε μια σαφή μετατόπιση από τη θρησκευτική στη θεραπευτική πίστη: η ψυχοθεραπευτική κουλτούρα λειτουργεί πλέον ως μια νέα “θρησκεία του εαυτού” σε έναν μετανεωτερικό κόσμο, όπου απουσιάζουν τα ενιαία κοσμοθεωρητικά σχήματα. Ιδίως οι νεότερες γενιές – και μάλιστα περισσότερο οι γυναίκες, που τείνουν να τοποθετούνται πολιτικά πιο προοδευτικά – στρέφονται σε κάθε είδους ψυχοθεραπείες προκειμένου να διαχειριστούν τα υπαρξιακά ερωτήματα που άλλοτε κάλυπτε η θρησκεία.
Η απαξίωση της θρησκείας ως οργανωτικής αρχής της ζωής δεν είναι καινούργιο φαινόμενο – τα τελευταία χρόνια, όμως, έφτασε στο απόγειό της εξαιτίας της κατάρρευσης των λεγόμενων “μεγάλων αφηγήσεων”, όπως το έθεσε ο Lyotard, με αποτέλεσμα τη μετατόπιση του κοινωνικού και πολιτικού ενδιαφέροντος σε επιμέρους πολιτισμικά και ταυτοτικά ζητήματα. Στο πλαίσιο αυτό, η θρησκεία απορρίπτεται ως καταπιεστικός και ανορθολογικός θεσμός. Αντίθετα, η κυρίαρχη θεραπευτική κουλτούρα τοποθετεί το άτομο στο επίκεντρο, προωθώντας την ιδέα ότι κάθε άνθρωπος κατασκευάζει τη δική του πραγματικότητα και δημιουργεί ο ίδιος την ιστορία του, χωρίς να ετεροπροσδιορίζεται από εξωτερικά, εν δυνάμει ολοκληρωτικά, αφηγήματα.
Η αντικατάσταση του παλαιού, επιβαλλόμενου και συχνά καταπιεστικού δόγματος από ένα υποτίθεται προοδευτικό, ελεύθερα επιλεγόμενο θεραπευτικό σύστημα πεποιθήσεων, μοιάζει εκ πρώτης όψεως αθώα, ή δεν αναγνωρίζεται καν ως τέτοια. Ωστόσο, η φαινομενική ελευθερία επιλογής είναι μόνο κατ’ όνομα: η απόκλιση από την επικρατούσα θεραπευτική κοσμοαντίληψη μπορεί να μην χαρακτηρίζεται ανοιχτά ως “αμαρτία”, αλλά σίγουρα στιγματίζεται ως αναχρονιστική ή σκοταδιστική.
5. Η θεραπεία ως σύγχρονο αφήγημα σωτηρίας
Εντός του λεγόμενου μεταμοντέρνου κόσμου, όπου τα συνεκτικά ερμηνευτικά πλαίσια αποδομούνται και το καθολικό νόημα χάνεται, η “θεραπευτική αγορά” βρίσκει πρόσφορο έδαφος, ιδίως μέσα στο τεχνολογικό και εμπορευματοποιημένο περιβάλλον της εποχής. Η παρηγοριά μετατρέπεται σε προϊόν, το νόημα γίνεται αντικείμενο αγοραπωλησίας και η ψυχολογία διολισθαίνει σε lifestyle.
Ο Νίτσε είχε προειδοποιήσει ότι ο “θάνατος του Θεού” – η κατάρρευση κάθε είδους μεταφυσικών βεβαιοτήτων – θα οδηγούσε αναπόφευκτα σε υπαρξιακή κρίση, καθώς ο άνθρωπος θα έχανε το παραδοσιακό του νοηματικό πλαίσιο. Αντί μιας επιστροφής στη θρησκεία, πρότεινε τη δημιουργία νέων αξιών μέσω αυτοϋπέρβασης και ατομικής ελευθερίας. Ωστόσο, παραμένει ανοιχτό το ερώτημα πώς κατασκευάζεται σήμερα νόημα, μετά τον περιβόητο νεωτερικό θάνατο του Θεού και, ακόμα χειρότερα, μετά τον μετανεωτερικό θάνατο του ίδιου του υποκειμένου.
Η θεραπεία υπερβαίνει πλέον τη διαχείριση των λεγόμενων ψυχικών διαταραχών και μετασχηματίζεται σε μορφή εκπαίδευσης ή οδηγιών για το “πώς πρέπει να ζει κανείς”: πώς να μεγαλώνει τα παιδιά του, πώς να σχετίζεται, πώς να εργάζεται, πώς να εκφράζει τα συναισθήματα και τη σεξουαλικότητά του. Έτσι επιχειρεί να καλύψει τα κενά του μεταμοντέρνου ατόμου το οποίο βιώνει ψυχικό κατακερματισμό – έναν κατακερματισμό που, όπως επισημαίνει ο Μελάς (2023), συνδέεται με τη μαζικοδημοκρατική κοινωνία, όπου η αυτοπραγμάτωση περιορίζεται στην κατανάλωση και την προσωπική εμπειρία, ενώ οι συλλογικές αναφορές και οι σταθερές αξίες τείνουν να εκλείπουν.
ΣXETIKO ΘΕΜΑ
Πώς δημιουργώ ατομικό και συλλογικό νόημα ενώ η ιστορία έχει τελειώσει; Ενώ δηλαδή έχουν τελειώσει οι μεγάλες ιδεολογίες, οι μεγάλες αφηγήσεις και εξηγήσεις του κόσμου;
Ωστόσο, η αντίληψη της θεραπείας ως μορφής λύτρωσης – μια αντίληψη που ενσωματώνει τη λογική του νεοφιλελεύθερου δόγματος – εμπεριέχει σοβαρές αντιφάσεις: ενισχύει την πίστη στην ατομική ευθύνη και τον αυτοέλεγχο, ενώ ταυτόχρονα επιβάλλει αυστηρές προσδοκίες επίτευξης κάποιας ιδανικής ή “ορθής” κατάστασης ψυχικής υγείας, προκαλώντας συχνά περαιτέρω αισθήματα αποτυχίας και ψυχικής κόπωσης (Ehrenberg, 1998). Παρ’ όλα αυτά, αυτού του τύπου η γεμάτη αντιφάσεις θεραπευτική αφήγηση παρουσιάζεται ως απολύτως ορθολογική και προοδευτική. Πολλοί θεραπευτές, όντας παραδοσιακά προοδευτικοί, έχουν εγκαταλείψει την ενασχόληση με τα υποτιθέμενα μεταφυσικά ερωτήματα – όπως το νόημα της ζωής. Όσοι δε έχουν προσχωρήσει στο μεταμοντέρνο στρατόπεδο θεωρούν τρομερά “ανατρεπτική” την εξέγερση απέναντι στους αποδυναμωμένους καταπιεστικούς θεσμούς του παρελθόντος, ενώ την ίδια στιγμή παριστάνουν ότι δεν βλέπουν τους πραγματικούς – τεχνολογικούς, ιδεολογικούς, υγειονομικούς ή άλλους – ολοκληρωτισμούς του σήμερα.
6. Η ανάγκη για ηθική και νοηματική πυξίδα
Η στροφή στην αναζήτηση συμβουλών και η αυξημένη εμπιστοσύνη στην “ψυχολογία” και τη “θεραπεία” φανερώνουν μια ανομολόγητη επιθυμία για καθοδήγηση, για ένα σύνολο κανόνων που γίνονται κοινά αποδεκτοί.
Η απουσία ενός κοινά αναγνωρισμένου πλαισίου για το πώς πρέπει να ζούμε ή να αποφασίζουμε για κρίσιμα ζητήματα της ζωής – εργασία, γάμος, παιδιά, ζητήματα ηθικής ή βιοπολιτικής – υποτίθεται ότι μας απελευθερώνει να επιλέξουμε το δικό μας αξιακό σύστημα. Κι όμως, όπως υπενθυμίζει και ο Καναδός φιλόσοφος Charles Taylor, ακόμη και η πιο ατομικιστική κοινωνία δεν παύει να στηρίζεται σε κάποιο ελάχιστο νοηματικό πλαίσιο – χωρίς αυτό, η ελευθερία συχνά εκφυλίζεται σε σύγχυση. Πώς μπορούμε σήμερα να γνωρίζουμε τι είναι “σωστό” για εμάς; Πώς μπορούμε να συνεννοηθούμε με τους άλλους όταν οι αξιακοί μας κώδικες συγκρούονται ή όταν δεν συμφωνούμε στις βασικές κανονιστικές αρχές της ανθρώπινης συμβίωσης; Σε έναν κόσμο όπου οι κοινές σημασίες έχουν διαρραγεί και η λεγόμενη κοινή λογική συχνά καταγγέλλεται ως ολοκληρωτική, εύλογα στρεφόμαστε στους “ειδικούς” αναμένοντας να μας υποδείξουν τον “σωστό” τρόπο να υπάρχουμε – ιδανικά σε 10 βήματα και 3 webinars.
Η απεριόριστη ελευθερία γεννά την ανάγκη για πλαίσιο και η κανονικοποίηση του βέβηλου οδηγεί στην αναζήτηση του ιερού.
Στο πλαίσιο του ύστερου καπιταλισμού, υποτίθεται ότι θεωρητικά μπορούμε να “επιλέξουμε” ή να “επινοήσουμε” τον εαυτό μας – στην πράξη όμως κατακλυζόμαστε από σύγχυση, κορεσμό και έλλειψη ηθικής και νοηματικής πυξίδας. Νομοτελειακά θα λέγαμε, η απεριόριστη ελευθερία γεννά την ανάγκη για πλαίσιο, η υπερπληθώρα επιλογών γεννά την επιθυμία για καθοδήγηση, η κανονικοποίηση του βέβηλου οδηγεί στην αναζήτηση του ιερού και η αξιακή ρευστότητα δημιουργεί την ανάγκη για σταθερότητα και συνεκτικότητα. Σε αυτή τη συνθήκη, η θεραπεία και η ψυχολογία αναλαμβάνουν να προσφέρουν νέες ηθικές και φιλοσοφικές κατευθύνσεις σε επίπεδο ατόμου: αυτογνωσία, αυτοπραγμάτωση, αποδοχή του εαυτού και συναισθηματική ισορροπία. Σε κοινωνικό επίπεδο, τα νέα θεραπευτικά ήθη συγκροτούν κοινότητες ανθρώπων που μοιράζονται παρόμοιες εμπειρίες, γλώσσα και πρακτικές, συμμετέχοντας σε ατομικές συνεδρίες, ομαδικές θεραπείες ή σεμινάρια ενδυνάμωσης που συνθέτουν νέες μορφές κοινοτικής πνευματικότητας.
7. Η θεραπεία επιχειρεί να βάλει τάξη στο χάος
Όπως αναφέρθηκε ήδη, το πέρασμα στη μετανεωτερικότητα και η αποδόμηση των “μεγάλων αφηγήσεων” υπονόμευσαν βαθιά την πίστη σε κάποια απόλυτη ή καθολική αλήθεια. Τα παραδοσιακά ερμηνευτικά σχήματα που κάποτε νοηματοδοτούσαν τον κόσμο – από την ιδέα της Προόδου και τον Μαρξισμό μέχρι τον Χριστιανισμό και την Ψυχανάλυση – σταδιακά εγκαταλείφθηκαν. Ως αποτέλεσμα, η ψυχική και κοινωνική ζωή εμφανίζεται κατακερματισμένη, καθώς οι άνθρωποι στερούνται κοινού πλαισίου αναφοράς και βρίσκονται να περιπλανώνται ανάμεσα σε αντικρουόμενες αξίες και αφηγήσεις. Σε αυτό το υπαρξιακό χάος καλείται σήμερα να βάλει τάξη η ψυχοθεραπεία, παραμένοντας όμως και η ίδια κατακερματισμένη: διαφορετικές σχολές ερμηνεύουν τα ψυχικά φαινόμενα με αντικρουόμενους τρόπους, θεωρώντας, λόγου χάρη, την κατάθλιψη είτε αποτέλεσμα βιολογικής ανισορροπίας είτε απόρροια πρώιμων τραυμάτων είτε ακόμη μια φυσιολογική φάση ζωής.
Στο παρελθόν, οι άνθρωποι εσωτερίκευαν σχετικά σταθερούς “όρους αξίας” – αυτό που ο αμερικανός θεωρητικός της ψυχοθεραπείας Carl Rogers περιγράφει ως αξιολογικά κριτήρια που υιοθετούμε για να εξασφαλίσουμε αποδοχή – οι οποίοι καθόριζαν τι σημαίνει, για παράδειγμα, να είσαι καλό παιδί, καλός πολίτης ή καλός χριστιανός. Το αποτέλεσμα ήταν συχνά μια μορφή “νεύρωσης” ή, με τη ροτζεριανή ορολογία, μια κατάσταση “μη αυθεντικότητας”: άνθρωποι καταπιεσμένοι από μια άκαμπτη κοινωνικοποίηση ή, ψυχαναλυτικά, από ένα αυστηρό υπερεγώ. Σήμερα, καθώς δεν εσωτερικεύονται πλέον κοινά αποδεκτοί καθοδηγητικοί κανόνες, οι άνθρωποι δυσκολεύονται να βρουν προσανατολισμό στο μετανεωτερικό τοπίο και ίσως γι’ αυτό ο παραδοσιακός νευρωτισμός υποχωρεί προς όφελος των διαταραχών προσωπικότητας – ιδίως της ναρκισσιστικής και της οριακής.
Θα μπορούσαμε ακόμα και να ισχυριστούμε ότι οι σύγχρονοι άνθρωποι ενσωματώνουν μεταμοντέρνους “όρους αξίας”, σύμφωνα με τους οποίους ο μεταμοντερνισμός ο ίδιος λειτουργεί ως δόγμα: η επιβεβλημένη ελευθερία επιλογής, η ανεκτικότητα προς όλες τις “αλήθειες”, η σχετικοποίηση των αξιών και, τελικά, ο ίδιος ο ψυχικός και κοινωνικός κατακερματισμός, γίνονται τότε οι νέες “υποχρεωτικότητες”.
ΣΧΕΤΙΚΟ ΘΕΜΑ
Οι αλλαγές που συντελούνται σε επίπεδο ταυτότητας, ανθρώπινου ψυχισμού και ψυχοπαθολογίας κατά την μεταμοντέρνα εποχή και η προσπάθεια κατανόησής τους υπό το πρίσμα της οριακής λειτουργίας.
8. Η ταλάντευση ανάμεσα σε ρευστότητα και σταθερότητα
Το παράδοξο της εποχής μας είναι ότι σκεφτόμαστε μεταμοντέρνα, αλλά γύρω μας και μέσα μας παραμένουν ενεργά στοιχεία νεωτερικά και προ-νεωτερικά. Πρόκειται άραγε για κατάλοιπα; Για παρελθοντικά, ανορθολογικά επιβιώματα; Ή μήπως για ανθρωπολογικές, ιστορικά διαμορφωμένες σταθερές;
Μοιάζει να κινούμαστε ανάμεσα σε δύο άκρα: από τη μία, η αντίληψη ότι η πραγματικότητα είναι κοινωνικά κατασκευασμένη, από την άλλη, η ανάγκη για μια σταθερή αλήθεια που να μας καθοδηγεί. Καταφεύγουμε σε ποικίλα πλαίσια – επιστημονικά, ηθικά, πολιτικά, ατομικά – χωρίς κανένα να καλύπτει επαρκώς τα κενά, με αποτέλεσμα μια συνεχή ταλάντευση ανάμεσα σε βεβαιότητα και αμφιβολία. Στρεφόμαστε στην κλασική θεραπεία και στις εναλλακτικές προσεγγίσεις, στις παραδοσιακές και εναλλακτικές θρησκείες, εξερευνούμε τα τρίσβαθα της ψυχής και τις συνάψεις του εγκεφάλου ή και όλα αυτά μαζί, ανακατεμένα.
Παρόλο που έχουμε εσωτερικεύσει τη ρευστότητα της μετανεωτερικότητας, συνεχίζουμε να διατηρούμε ζωντανή τη θρυλική πίστη της νεωτερικότητας ότι κάπου υπάρχει μια τελική απάντηση. Παράλληλα, κουβαλάμε μέσα μας μια αίσθηση νοσταλγίας για έναν, μάλλον μυθικό, “απλούστερο” και “ευκολότερο” κόσμο. Σε αυτή τη νοσταλγία εδράζεται η ζήτηση για τα λεγόμενα retreat, η στροφή προς τις “ανατολικές” φιλοσοφίες και διδασκαλίες, η επιστροφή στη φύση και η πεποίθηση ότι αξία στη ζωή έχουν τα “απλά” πράγματα.
Φανταζόμαστε μάλλον ότι οι άνθρωποι στις προ-νεωτερικές κοινωνίες δεν ήταν επιφορτισμένοι με το βάρος να επινοήσουν τον κόσμο και τον εαυτό τους από την αρχή. Παρά τις δυσκολίες τους, δεν έμεναν ποτέ εντελώς μόνοι ή απροστάτευτοι – είχαν γύρω τους ένα σταθερό δίκτυο νοημάτων που τους στήριζε: ιστορίες, τελετουργίες, σύμβολα, κοινωνικές ιεραρχίες που προσέφεραν ρόλους και λόγους ύπαρξης. Σήμερα, με τα πλαίσια αυτά αποδυναμωμένα, βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια απεριόριστη, έστω ψευδαισθησιακή, ελευθερία που μοιάζει να μην ξέρουμε τι να την κάνουμε.
Η σύγχρονη ψυχοθεραπεία είναι και εκείνη ταυτόχρονα μετανεωτερική, νεωτερική και προ-νεωτερική. Προκειμένου να κατανοήσει τον ανθρώπινο ψυχισμό και τον κόσμο, κινείται ανάμεσα σε πολλές προσεγγίσεις της πραγματικότητας, συνδυάζοντας επιστήμη, μύθους και κάθε είδους θεωρία, χωρίς όμως να μπορεί να συνενώσει όλα τα επιμέρους στοιχεία σε ένα συνεκτικό αφήγημα.
Έτσι κι αλλιώς, η επιστροφή σε έναν κόσμο χωρίς επιλογές είναι αδύνατη – είμαστε υποχρεωμένοι να επιλέγουμε. Ίσως μπορούμε, με life style τρόπο, να πειραματιστούμε με πρωτόγονα τελετουργικά και αλλοτινές μορφές κοινωνικής συνύπαρξης, καταβάλλοντας βέβαια και το αντίστοιχο τίμημα, αλλά η επιστροφή δεν είναι δυνατή. Μέσα σε αυτήν τη ρευστή κατάσταση, όπως την περιγράφει ο Bauman, όπου οι παραδοσιακές σταθερές καταρρέουν και η αβεβαιότητα διαχέεται σε κάθε πτυχή της ζωής, είναι εύλογο να γινόμαστε ευάλωτοι σε οτιδήποτε υπόσχεται βεβαιότητα – από μια νέα ψυχολογική θεωρία μέχρι μια νέα μορφή πολιτικού ακτιβισμού οποιασδήποτε απόχρωσης, ακόμη και αν η υπόσχεση αυτή αποδειχθεί παραπλανητική ή επικίνδυνη.
ΣΧΕΤΙΚΟ ΘΕΜΑ
Τι κενό αφήνει στον ψυχισμό και την κοινωνική ζωή η ρευστοποίηση των μέχρι πρότινος ενεργών, έστω και καταπιεστικών, συλλογικών ταυτοτήτων;
Ρευστές Κοινωνικές Ταυτότητες, Νέες Ψυχολογικές Δυσφορίες και Μεταδημοκρατίες
9. Η θεραπεία και η αμφιλεγόμενη υπόσχεση ουτοπίας στο εδώ και τώρα
Στη σύγχρονη κοινωνία, με τη θρησκευτική πίστη και τη συμμετοχή σε θρησκευτικά τελετουργικά να βρίσκονται σε ιστορικά χαμηλά, ιδιαίτερα στους νέους, η θεραπεία λειτουργεί ως μετα-θρησκευτικό υποκατάστατο, προσφέροντας μια υπόσχεση ουτοπίας όχι στο επέκεινα, αλλά στο εδώ και τώρα. Όπως επισημαίνουν οι Cabanas και Illouz στην Ευτυχιοκρατία, η ψυχολογική κουλτούρα δεν είναι απλώς μια προσωπική πτυχή της ύπαρξης – πλέον αναλαμβάνει κοινωνικούς και πολιτικούς ρόλους που παραδοσιακά ανήκαν στη θρησκεία, προσφέροντας μια “επιστήμη της ευτυχίας” που επιχειρεί να καλύψει το κενό νοήματος, τη μοναξιά και την αίσθηση ασυνέχειας που διέπει τον ψυχισμό.
Εκεί που κάποτε η οργανωμένη θρησκεία ήταν αρμόδια να πλαισιώσει τα καθοριστικά κοινωνικά και ατομικά γεγονότα (γέννηση, θάνατος, γαμήλια ένωση, γηρατειά κ.λπ.), σήμερα εναπόκειται στο κάθε άτομο να αποφασίσει αν και πώς θα τα νοηματοδοτήσει, συχνά με απολύτως ιδιοσυγκρασιακούς τρόπους. Έτσι, βλέπουμε ανθρώπους που κατά τα άλλα απορρίπτουν τα παραδοσιακά θρησκευτικά ήθη (π.χ. τη νηστεία) να συμμετέχουν πρόθυμα σε “θεραπευτικά” event, όπου για παράδειγμα το διατροφικό πλάνο περιλαμβάνει αυστηρά vegan ή detox επιλογές.
Οι παραδοσιακοί θρησκευτικοί κανόνες και τα αντίστοιχα τελετουργικά παρείχαν μια αίσθηση ιστορικής συνέχειας και ταυτότητας, κάνοντας τους ανθρώπους να νιώθουν μέρος της ιστορίας, όχι εγκλωβισμένοι σε ένα αέναο παρόν. Με την απαξίωση της παράδοσης, το άτομο επιφορτίζεται με το καθήκον να επινοήσει τον κόσμο και τον εαυτό του από το μηδέν: ποια είμαι, πώς πρέπει να ζήσω, πώς να σχετιστώ, ποιοι κανόνες διέπουν την ανθρώπινη αλληλεπίδραση. Η συσσωρευμένη εμπειρία των προηγούμενων γενεών συχνά θεωρείται άχρηστη, ενώ η προσωπική ζωή βιώνεται ως μοναδική και ασύγκριτη: η δική μου σχέση, ο δικός μου πόνος, ο ατομικός μου βίος δεν εντάσσεται σε κανένα συλλογικό σχέδιο, τίποτα δεν με συνδέει με τη μοίρα των υπόλοιπων κοινών ανθρώπων, καμία ομοιότητα δεν σκιάζει τη μοναδικότητα και διαφορετικότητά μου – ιδού η ψυχοπολιτική μήτρα που τροφοδοτεί τις σύγχρονες μορφές ναρκισσισμού και ατομικισμού.
Η μοναδικότητα γίνεται φορτίο χωρίς νόημα όταν δεν υπάρχει ένας κοινός κόσμος να τη στεγάσει.
Η ανάγκη για πνευματικά κοσμοθεωρητικά πλαίσια παραμένει διαχρονικά έντονη και κατανοητή. Ωστόσο, ειδικά για την ψυχοθεραπεία, που έχει κατηγορηθεί ότι αντανακλά τη νεοφιλελεύθερη έμφαση στην ατομική ευθύνη – όπως χαρακτηριστικά το κατέδειξε ο Epstein για την αμερικανική κοινωνία – χρειάζεται να εξετάσουμε τους ενδεχόμενους κινδύνους της επικράτησής της ως ερμηνευτικό σχήμα.
Όσο ωφέλιμη κι αν είναι η εσωτερική αναζήτηση νοήματος, η θεραπευτική κουλτούρα μπορεί να ενισχύσει την απομάκρυνση από το συλλογικό και να οδηγήσει σε συγκρούσεις με όσους δεν συμμερίζονται τις ίδιες “ψυχολογικές” αξίες. Ταυτόχρονα, η μετατροπή της ψυχοθεραπείας σε αγορά υπηρεσιών προάγει έναν “θεραπευτικό καταναλωτισμό“, όπου το άτομο επιλέγει από μια γκάμα “προϊόντων ψυχικής ευεξίας” αυτό που ταιριάζει καλύτερα στις ανάγκες και προτιμήσεις του. Τέλος, η ενισχυμένη κοινωνική ισχύς και το κύρος της θεραπείας ασκούν επιρροή σε πολιτικές αποφάσεις, εκπαιδευτικά πρότυπα και πολιτισμικούς κώδικες, διαμορφώνοντας έμμεσα το συλλογικό φαντασιακό.
10. Η θεραπεία στο μεταίχμιο παρηγοριάς και εξουσίας
Στους θεραπευτικούς κύκλους λέγεται συχνά ότι «οι θεραπευτές προσφέρουν παρηγοριά σε ανθρώπους που πιέζονται από τις απαιτήσεις της ζωής τους». Ωστόσο, το ουσιαστικό ερώτημα παραμένει: ποιος είναι πραγματικά ο ρόλος μας στη σύγχρονη κοινωνία; Είμαστε απλώς διαχειριστές προβλημάτων; Προσφέρουμε ανακούφιση από τον πόνο; Ή μήπως καταστέλλουμε “ανεπιθύμητες” συμπεριφορές, συμβάλλοντας άθελά μας στην κοινωνική προσαρμογή;
Για να απαντήσουμε, χρειάζεται να αντισταθούμε στην τυραννία μιας δήθεν ουδέτερης επιστημοσύνης και να στραφούμε στο “μεταφυσικό” πεδίο των υπαρξιακών και ηθικών αναζητήσεων, αναγνωρίζοντας το αξιακό κενό που άφησε πίσω της η παρακμή της θρησκευτικής καθοδήγησης. Αν δεν το κάνουμε, κινδυνεύουμε να παρασυρθούμε από κάθε επιφανειακή ή εν δυνάμει βλαπτική ιδεολογική μόδα που υπόσχεται νόημα, καταλήγοντας έτσι να παριστάνουμε τους αυστηρά επιστημονικούς και υπερήφανα άθεους, ενώ στην πράξη επιτελούμε έναν ηθικό ρόλο που ούτε αναγνωρίζουμε ούτε ελέγχουμε.
Παριστάνουμε τους επιστημονικούς ενώ επιτελούμε έναν ηθικό ρόλο που ούτε αναγνωρίζουμε ούτε ελέγχουμε.
Η θεραπεία μπορεί εν δυνάμει να λειτουργήσει ανατρεπτικά, στο βαθμό που αναλαμβάνει συνειδητά τον ρόλο μιας πολιτισμικής επανόρθωσης απέναντι στον κυρίαρχο ατομικιστικό λόγο – διαφορετικά, κινδυνεύει να γίνει κακοποιητική, αναπαράγοντας τις ίδιες κοινωνικές δομές που προκαλούν εξαρχής τη δυσφορία (Cushman, 1990).
Η σύγχρονη θεραπευτική κουλτούρα λειτουργεί αναμφίβολα ως νέος μηχανισμός πλαισίωσης, προσφέροντας νόημα, σταθερότητα και αίσθηση κοινότητας σε έναν κόσμο αβεβαιοτήτων. Το δυστύχημα είναι ότι συχνά εκτελεί χρέη “κακής” θρησκείας: διαμορφώνει συνειδήσεις ευθυγραμμισμένες με το στάτους κβο προάγοντας, ηθελημένα ή αθέλητα, την κοινωνική συμμόρφωση, ενώ ταυτόχρονα παριστάνει ότι αγνοεί – ή και συνειδητά συγκαλύπτει – τις ιδεολογικές και κανονιστικές διαστάσεις του ρόλου της.
ΣXETIKO ΘΕΜΑ
Για την Κριτική Ψυχολογία άτομο και κοινωνία αλληλοδιαπλέκονται σε τέτοιο βαθμό που στην ουσία μιλάμε για το ίδιο φαινόμενο. Εντάσσοντας τη συμπεριφορά στο πλαίσιο της αλληλεπίδρασής μας με τους άλλους, θα διαπιστώσουμε ότι πολλά προβλήματα είναι κοινά, ως απόρροια του κοινωνικοπολιτικού συστήματος.
11. Πέρα από την παρηγοριά: Η θεραπεία ως εμπειρία αφύπνισης
Προτείνουμε μια διαφορετική προοπτική: τη δυνατότητα μιας κριτικής θεραπείας που δεν υπνωτίζει αλλά αφυπνίζει – που συνδέει την ατομική με την κοινωνική διάσταση της ύπαρξης και την ψυχική ανάλυση με την πολιτική και υπαρξιακή ευθύνη.
Κατά αναλογία με τη μαρξιστική ανάλυση για τον ρόλο της θρησκείας, η πιθανή χρήση της θεραπείας ως ιδεολογικό εργαλείο κοινωνικής προσαρμογής, δεν εμποδίζει απαραίτητα τη λειτουργία της ως πηγή ανακούφισης σε έναν “άκαρδο” κόσμο. Για αυτό δεν αρκεί η εύκολη καταδίκη της – απαιτείται κατανόηση των κοινωνικών αναγκών που την καθιστούν απαραίτητη, προτού μιλήσουμε για αλλαγή των συνθηκών που τη δημιουργούν και τη συντηρούν.
Η ιστορία δείχνει ότι η θρησκεία, παρότι συχνά στηρίζει το κατεστημένο, έχει κατά καιρούς εμπνεύσει βαθιούς κοινωνικούς μετασχηματισμούς – όπως συνέβη με την κατάργηση της δουλείας. Κάτι ανάλογο μπορεί να ισχύει και για τη θεραπεία: οι αξίες της – αυτονομία, προσωπική ευθύνη, αυτογνωσία, συναισθηματική ρύθμιση, αυθεντικές σχέσεις – μπορούν είτε να αναπαράγουν τη συνειδησιακή αλλοτρίωση είτε να κινητοποιήσουν ενάντια στις αιτίες της.
Προκύπτει το εξής ερώτημα: Ποια θεραπεία θα μπορούσε να επιτελέσει αυτόν τον διττό ρόλο της παρηγοριάς και της εν δυνάμει απελευθέρωσης; Αν απομακρυνθούμε από τη μαρξιστική παράδοση αλλά και ορισμένες ανθρωπιστικές προσεγγίσεις και δεχτούμε ότι δεν υπάρχει κάποια αγνή ανθρώπινη ουσία που προηγείται της κοινωνίας η οποία δύναται να αλλοτριωθεί, ούτε κάποιος “αληθινός εαυτός” κρυμμένος κάτω από τις κοινωνικές επιστρωματώσεις που μένει να αποκαλυφθεί, τότε ίσως χρειάζεται να παραδεχτούμε ότι η “αλλοτρίωση” είναι αναπόφευκτη, κατά τη φροϋδική θέση πως “ο πολιτισμός είναι πηγή δυσφορίας”. Στο πλαίσιο αυτό, το ζητούμενο δεν είναι η εξάλειψη της “αλλοτρίωσης”, αλλά η συνειδητοποίησή της και η αναζήτηση μιας πιο “υποφερτής” εκδοχής της.
Ποια θεραπεία μπορεί να στηρίζει χωρίς να αποκοιμίζει και να αφυπνίζει χωρίς να χάνει την παρηγορητική της διάσταση;
Μια θεραπεία που επιθυμεί να είναι ουσιαστικά βοηθητική θα όφειλε να διατηρήσει την παρηγορητική της λειτουργία, αλλά και να προχωρήσει πέρα από αυτήν. Είτε πιστεύουμε – στο πνεύμα της μαρξιστικής παράδοσης – ότι η μεταβολή των κοινωνικών συνθηκών θα καταστήσει τη θρησκευτική ή θεραπευτική παρηγοριά περιττή, είτε είμαστε περισσότερο ρεαλιστές και θεωρούμε ότι κάτι τέτοιο δεν είναι εφικτό, προέχει να αναδείξουμε τις ανθρωπολογικές και κοινωνικές συνθήκες που τις καθιστούν απαραίτητες. Μόνο έτσι θα βοηθήσουμε και τους θεραπευόμενους να κατανοήσουν τον κόσμο γύρω τους και να αναμετρηθούν μαζί του.
Ίσως, τελικά, η θεραπεία να είναι λιγότερο επιστήμη και περισσότερο υποκατάστατο της πνευματικής και υπαρξιακής αναζήτησης. Το ζητούμενο δεν είναι να αποποιηθεί αυτή τη διάσταση, αλλά να λειτουργήσει ως “καλή” θρησκεία: προσφέροντας στήριξη και επίγνωση αναγνωρίζοντας παράλληλα τον κανονιστικό της ρόλο. Μόνο έτσι μπορεί να εκπληρώσει μια άτυπη “ιερατική” διπλή λειτουργία: της παρηγοριάς και της ψυχικής απελευθέρωσης.
ΣXETIKO ΘΕΜΑ
Μια περιπλάνηση στα κυρίαρχα και μη νοήματα του κόσμου, μια αναδόμηση της προσωπικής ιστορίας και ένας προσανατολισμός στον χώρο και στον χρόνο: αυτή είναι η εμπειρία της θεραπείας.
Bauman, Z. (2000). Liquid Modernity. Cambridge: POLITY.
Cabanas, E. & Illouz, E. (2020). Ευτυχιοκρατία. Αθήνα: Εκδόσεις ΠΟΛΙΣ.
Cushman, P. (1990). Why the self is empty: Toward a historically situated psychology. American Psychologist, 45(5):599–611.
Ehrenberg, A. (2013). Η Kούραση Nα Eίσαι ο Εαυτός Σου: Κατάθλιψη και Κοινωνία. Αθήνα: ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΙΚΟΣΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ.
Epstein, W. M. (2006). Psychotherapy as religion: The civil divine in America. Reno, NV: University of Nevada Press.
Λας, Κ. (1979). Η Κουλτούρα του Ναρκισσισμού. Θεσσαλονίκη: Νησίδες, 2002.
Lyotard, J.‑F. (1984). The Postmodern Condition: A Report on Knowledge. Manchester: Manchester University Press.
Μελάς, Κ. (2023, Ιανουάριος). Ο κατακερματισμός του υποκειμένου στον ύστερο καπιταλιστικό κόσμο. Ο αγοραίος ατομικός ηδονισμός. Frear. https://mag.frear.gr/o-katakermatismos-toy-ypokeimenoy-ston-ystero-kapitalistiko-kosmo-o-agoraios-atomikos-idonismos/
Rogers, C. R. (1961). Το Γίγνεσθαι του Προσώπου. Αθήνα: ΕΡΕΥΝΗΤΕΣ, 2006.
Taylor, C. (1989). Πηγές του Εαυτού: Η Γένεση της Νεωτερικής Ταυτότητας. Αθήνα: ΙΝΔΙΚΤΟΣ, 2007.
No comment yet, add your voice below!